Μεταρρυθμίσεις…

Κάτι θα διαβάσατε, φαντάζομαι, για τον «ιερό πόλεμο» που ξέσπασε στη Γαλλία με αφορμή την υποτιθέμενη ορθογραφική μεταρρύθμιση. Λέω υποτιθέμενη, γιατί αυτό που πραγματικά συνέβη ήταν ότι ορισμένοι εκδότες σχολικών συγγραμμάτων αποφάσισαν να εφαρμόσουν μια σειρά προτάσεων που είχε κάνει η Ακαδημία το… 1990, όλες στην κατεύθυνση της απλούστευσης της ορθογραφίας. Οι αλλαγές αφορούν τον «εξορθολογισμό» κάποιων παράξενων ιστορικών ορθογραφήσεων (π.χ. το δύστυχο κρεμμυδάκι να γράφεται και ognon, ώστε να συμβαδίζει ορθογραφία και προφορά, τροπή μερικών ph σε f, κατάργηση του αξάν σιρκονφλέξ σε ορισμένες περιπτώσεις). Το σημαντικότερο, όμως, σε αυτήν την ιστορία είναι ότι οι αλλαγές δεν είναι υποχρεωτικές, αποτελούν απλώς εναλλακτικές λύσεις, χωρίς οι προηγούμενες να καθίστανται «εσφαλμένες». Οι Γάλλοι, άνθρωποι λογικοί που αγαπούν τη γλώσσα τους, γνωρίζουν ότι, ως ζωντανός οργανισμός που εξελίσσεται διαρκώς, μια γλώσσα εμπεριέχει την ποικιλομορφία: οι διτυπίες κι οι πολυτυπίες δεν αποτελούν ανωμαλία, αλλά φυσιολογική κατάσταση.

Κι ερχόμαστε στα καθ’ ημάς. Όπου το χαρακτηριστικό που μας διακρίνει είναι η διαρκής λαθοθηρία κι η προσπάθεια στιγματισμού του άλλου ως ανορθόγραφου κι ανελλήνιστου για ασήμαντες αφορμές. Αρμόδιοι, ημιαρμόδιοι και εντελώς αναρμόδιοι συγγράφουν και διακινούν εκατοντάδες κείμενα περί γλωσσικών λαθών και μας νουθετούν σχετικά με το πώς θα γράφουμε και θα μιλάμε «σωστά». Στα κείμενα αυτά, δίπλα σε πασιφανή γλωσσικά σφάλματα,εμφανίζονται επιλογές αμφισβητούμενες μαζί με καραμπινάτα λάθη. Η δογματική (ή μήπως παθολογική) αναζήτηση κάποιου πιθανολογούμενου ετυμολογικού ινδάλματος οδηγεί σε παράξενες λύσεις και στον εξοβελισμό τύπων που ήταν εδραιωμένοι στη γλώσσα μας για δεκαετίες, αν όχι και αιώνες. Λάθη και γλωσσικές εξελίξεις μπαίνουν στο ίδιο τσουβάλι για να καούν στην πυρά. Οι αρμόδιοι δεν κουράζονται να καταδικάζουν ότι δεν συμφωνεί με τις προσωπικές απόψεις τους τις οποίες με ζήλο επιβάλλουν δίχως να ανέχονται την παραμικρή απόκλιση. Η μέριμνα αφορά περισσότερο την εξουσία και την επιβολή της, παρά την όποια αγάπη για τη γλώσσα.

Κάπως έτσι καταλήγουμε σε παραλογισμούς. Αναζητήσαμε λέξεις κι ορθογραφήσεις στους κλασσικούς ή ακόμη και στους ομηρικούς χρόνους, με προφανή στόχο τον οστρακισμό λύσεων που έχουν εδραιωθεί ήδη από την ελληνιστική περίοδο! Αποφασίσαμε να απλογραφούμε τις λέξεις ξένου ετύμου, αλλά όχι κι όλες. Στα ανθρωπωνύμια μας λένε πλέον να τηρούμε την απλογράφηση, αλλά στη μάχη Σέξπιρ και Σαίξπηρ νικητής θ’ αναδειχθεί ο δεύτερος. Στα τοπωνύμια κρατάμε την ιστορική ορθογραφία, αλλά όχι πάντα, αφήστε δε που δεν γνωρίζουμε ακριβώς ποια ορθογραφία είναι ιστορική και πια όχι. Κανείς δεν διανοείται να γράψει Βριξέλες ή Ιόρκη, αλλά τη Λισσαβώνα τη γράφουμε σε όλους τους δυνατούς συνδυασμούς, ενώ κάποιοι θέλουν να μας πείσουν ότι μόνο η γραφή Λιόν θα μπορούσε να σταθεί. Και, κυρίως, θέτουμε ένα αυθαίρετο (ή, μήπως, να πω ξεκούδουνο) χρονικό όριο για την απλογράφηση: να έχει ενσωματωθεί η λέξη μετά την περίοδο χρήσης της ελληνιστικής κοινής. Τα αποτέλεσμα είναι το εξής: όσοι δεν είμαστε εραστές της απλογράφησης εναποθέτουμε τις ελπίδες μας στην αρχαιολογία και προσευχόμαστε για το θαύμα: κάποιος δύστυχος ταριχευτής στην πτολεμαϊκή ή ρωμαϊκή Αίγυπτο να ξέμεινε από υλικό για το παραγέμισμα της μούμιας και να χρησιμοποίησε κάποιον πάπυρο που του φάνηκε άχρηστός. Και, στο στομάχι του ιερού κροκόδειλου (ή, μήπως, κροκόδιλου;) να βρεθεί το κείμενο με την εξελληνισμένη (και οπωσδήποτε όχι απλογραφημένη) μορφή της λατινικής λέξης!

Κι όλα αυτά, δίχως να μιλήσουμε για άλλα φαινόμενα, εντελώς αντίθετα προς την κοινή λογική. Όπως το ότι φτάσαμε να λέμε καλησπέρα στις 12:01 το μεσημέρι, κάτω από έναν ήλιο που μας ψήνει στους 45 βαθμούς Κελσίου και ξεχνώντας ότι η εσπέρα αρχίζει με την καταραμένη δύση του ηλίου.

Έλλειψη ανοχής προς το διαφορετικό, έλλειψη ανοχής προς την ποικιλομορφία, αδυναμία παραδοχής του προφανούς (ότι δεν υπάρχει πάντα μία μόνον ορθή λύση, ότι σε κάποιες περιπτώσεις δεν υπάρχουν οικουμενικές και αδιαμφισβήτητες αλήθειες), προσπάθειες μείωσης του άλλου, λόγος διχαστικός.

Μήπως όμως όλα αυτά δεν είναι ιδιαιτερότητες της γλωσσικής νοοτροπίας μόνον. Μήπως είναι τα στοιχεία ακριβώς που χαρακτηρίζουν κάθε έκφανση της συλλογικής ζωής μας; Μήπως;

Πέραν του κρατισμού και του αντικρατισμού.. Κριτικές σκέψεις για την απελευθέρωση της ζωής από τα δόγματα..

2 έτη ago